OTT.2.1. Asya Hun İmparatorluğu
ASYA HUN İMPARATORLUĞU
Çin kaynaklarında Hsiung-nu olarak geçen bu devlet MÖ III. yüzyıl ile MS III. yüzyıl arasında hüküm
sürmüştür. Bilinen ilk hükümdarı Tuman’dır (Teoman). Toprakları Orta Asya, Güney Sibirya, Moğolistan ve Kuzey Çin’i kapsamıştır. Tuman’ın oğlu olan Mete Şanyü (Mao-dun Tanrı-Kut) döneminde Hunlar en güçlü dönemlerine ulaşmışlardır. Onun yüz binlerce atlı askerden oluşan ordusu etraftaki Yüeçi, Wusun (Uysun), Tunghu (Tunguz), Kiyenkun (Kırgız), Tingling kabilelerini kendi hâkimiyeti altına almıştır. Mete, Çin’deki Han Hanedanı’nın ordularını bozguna uğratarak Kuzey Çin’deki birçok bölgeyi ele geçirmiştir. Hunlar Doğu Türkistan’daki şehir devletlerini kendilerine bağlamış, Çin’in kuzeyine giden İpek Yolu’nun kuzey hattını kendi kontrolü altına almışlardır. MÖ 40’lı yıllarda Hun hükümdarı Çi-çi Yedisu’da Talas Nehri kıyısında
şehir inşa ettirmiştir.
Asya Hun İmparatorluğu Çinlilerin müdahalesi ve yöneticilerinin taht kavgaları sonucunda III. yüzyılda dağılmıştır. Hunların bir kısmı Çin’e giderek orada küçük devletçikler kurmuşlardır. Belirgin bir kısmı ise batıya giderek Doğu Avrupa’da kendi devletlerinin temelini atmışlardır.
Hunların Dili Üzerine
Asya Hunlarından günümüze fazla dil malzemesi ulaşmamıştır. Bu dönemde Talas (Taraz), Çaç (Taşkent), Silis (Sirderya), İtil (Volga), Dayık (Yayık/Ural) gibi bölge ve nehir adları görülür. Onların Eski Türkçeyle açıklanması Hunların Türk dilini kullandıklarını tespit etmektedir. Nitekim Kâşgarlı Mahmut İtil adının Türk ülkelerinde büyük ırmaklara verildiğini kaydetmiştir. Çin yıllıklarında geçen Hun diline ait Göğe Tengli (Tengri) sözcüğü tüm Türk dillerinde korunan Tanrı sözcüğünü karşılar. Birçok kaynakda da Kuzey
Kafkasya’da bulunan Hunların Tengri-Han adlı ilaha taptıkları kaydı geçer.
Hun adı uzun yüzyıllar boyunca farklı adlara sahip eski Türk halkları için genel bir isim olmuştur. Çinliler Tu-jüe (Kök Türk) ve diğer Türk halklarına Hsiung-nu dedikleri gibi III. -IV. yüzyıllara ait Soğdça Eski Mektuplar’da da Hun adıyla Çin’in kuzeybatısında yaşayan atlı konargöçerleri ifade etmişlerdir. Nitekim Pencikent’te (Tacikistan) bulunan VIII. yüzyılın başlarına ait Mug Dağı Soğd Arşivi’nde Kök Türk Kağanlığı “xwn” (Hun) adıyla kaydedilmiştir [I. Köktürk 552-630 ve II. Köktürk (Kutluk) 682-742].
HUNLARDA VATAN SEVGISI
MÖ II. yüzyıla ait Eski Çin yıllıklarından “Han-şu” (Han Hanedanı Tarihi) eserinde Hun hükümdarı hakkında şu bilgiler yer almaktadır:
“Mete (Mao-dun), işte böylesine çok üstün bir ordu gücüne sahip olmasına rağmen, bozkırda barış olmasını istiyordu. Ne var ki komşu Tung-hular, Hunları hâlâ zayıf zannediyorlardı. Bir gün Tung-hu elçisi geldi ve Mete’den çok sevdiği atını istedi. Mete, barış ortamı bozulmasın diye atını Tung-hulara gönderdi. Tung-hular bununla yetinmedi. Bu sefer Mete’nin otağındaki bir kadını istediler. Mete, Tung-huların istedikleri kadını gönderdi. İstekleri yerine geldikçe Tung-hular şımardılar ve kendi sınırlarına yakın
otlak olmayan, çorak küçük bir araziyi istediler. İşte bu istek, Mete’nin şahsi öfkesini millî öfkeye çevirdi. Hemen Kurultay’ı topladı. Kurultay’da şöyle konuştu:
– “At kendi malımdı, verdim…Kadın, kendi sorumluluğumda idi, milletimin huzuru için verdim. İstenilen toprak devlet toprağı. Bu toprak benim değil, bütün Hunların. Çorak da olsa vatan toprağı verilmez!”.
Böylece, o düşmana karşı savaş açar ve galip gelir.
Han Hanedanlığı tarihi. Hsing-nu (Hun) monografısı. Çev. A. Onat, S. Ersoy, K. Ercilasun. – Ankara: TTK, 2004’ten uyarlanmıştır.
Mete Han’ın yerinde olsaydınız siz ne yapardınız? Tartışınız.
Pazırık Kurganı
Güney Sibirya’daki Altay eteklerinde bulunan Pazırık Kurganı MÖ V-III. yüzyıllar arasına tarihlendirilir. Bu kurgan buzlar içinde kaldığından burada binlerce yıl bozulmamış insan ve hayvan ölüleri bulunmuştur.
Saint (Sen)-Petersburg Ermitaj Müzesi’nde (Rusya Federasyonu) yer alan Pazırık buluntuları arasında halı, kumaş, renkli keçe, hayvan ve bitki desenli tekstil ürünleri vardır. Çoğunluğu Sakalarla bağlantılı Pazırık buluntularının bir kısmı Hun sanatıyla ilişkilidir. Eyer takımları ve atların kulaklarında Ön Türk boy damgaları
vardır.
DESTEK, KATKI ve DEĞERLENDİRMELERİNİZİ BEKLİYORUZ.
Ünite ile ilgili dosya, doküman, sunum, slayt, ses, görüntü, fotoğraf, video, vb. her şeyi aşağıdaki sanal duvarda (Padlet) paylaşabilir, görüş ve düşüncelerinizi belirtebilir, yorumlarınızla katkıda bulunabilirsiniz. Yapacağınız tek şey + ya tıklayıp sonrasında istediğinizi panoya eklemek. Birlikte düşünüyor, tasarlıyor, üretiyor ve paylaşıyoruz. Öğretmen İmecesi
