10.15. Okul Geliştirmede Okul Kültürü ve İklimi

15 Ağustos 2022Son güncelleme 5 Mayıs 2023

0 1.626 7 dakika okuma süresi

Okul Geliştirmede Okul Kültürü ve İklimi

Dr. Öğr. Üyesi Hatice TURAN

“Bana göre kültür, zihnin toplu programlanmasıdır.”
Gerard Hofsted

İnsanlar hayatlarını devam ettirmek için diğer insanlarla toplumsal ilişkilere girerler. Bu toplumsal ilişkiler ve üretim etkinlikleri neticesinde kültür ortaya çıkar (Ozankaya, 1992). En genel tanımıyla kültür, farklı insan gruplarının sahip olduğu, farklı yaşama biçimleri anlamına gelmektedir (Morgan, 1986, akt. Terzi, 2016).

Kültür, toplum, örgüt ya da grup için yönlendirme sistemi; paylaşılan tüm geleneksel eylemleri, zihni şeyler ve inançlar toplamı, ortak değerler ve normlardır (Terzi, 2016, s. 3). İnsanın yaptığı her şey kültürün bir parçasıdır. İnsan sosyal bir varlık olarak hem üretici hem de yaratıcıdır. Sosyo-kültürel sistem, insanın ürünüdür (Fichter, 2002:136). Morgan’a (1998, s.159) göre ortak değer, anlam ve anlayışların tümü kültürü tanımlamanın farklı biçimleridir. Örgüt kültür ise inançlar, değerler, yönetsel tarzlar, dil ve semboller, günlük işler ve örgütü özel kılan başarı tanımlarıyla ilgilidir (Cameron ve Qınn, 2011). Kültür, örgüt içerisinde örgüte özgü bir kimlik yaratır (Terzi, 2016 ,s. 10). 1930’larda Elton Mayo ve Chester Barnard informal örgütün doğasını ve işlevini tanımlarken işyerinde insanlar arası etkileşimlerde ortaya çıkan duyguların, değerlerin ve grup normlarının önemini vurgulamışlardır (Hoy ve Miskel, 2012, s. 164). Bu çalışmalar örgüt kültürü çalışmalarının temelini oluşturmaktadır. Her toplum, zaman içerisinde o toplumda yaşayan insanların çoğunluğunun tutumlarını tanımlayıcı bir kültürel yönelim geliştirdiği gibi, örgütler de kendi kültürlerini yaratma çabası içinde olmuşlardır (Terzi, 2000).

Örgüt kültürünü Mintzbeg, örgütün yapısal iskeletinde belirli bir yaşam; Robbins, üyelerin paylaştığı anlamlar sistemi; Schein, paylaşılan temel sayıltılar, değerler ve inançlar; Hoy ve Miskel, ayırt edici kimlik kazandıran paylaşılan yönelimler sistemi olarak tanımlamıştır (Hoy ve Miskel, 2012, s. 165).
Okul kültürü yönetici, öğretmen ve diğer personelin katkılarıyla oluşan ve paylaşılan değerler, normlar ve inançlar bütünüdür. Okulda var olan iyi-kötü, doğru-yanlış, değer, norm, inanç ve beklenti, okul yönetimi ve paydaşlar arasındaki davranışlar bütünüdür. Tarihsel olarak aktarılmış ve okulun karakteristiği olmuş normlar, değerler, mitler, inançlar ve davranış biçimleridir. Okul kültürünü belirleyen faktörler; okulun geçmişi, amaç ve hedefleri, okuldan beklentiler, öğrencilerin sosyo-ekonomik kültürel düzeyleri, eğitim sisteminin yapısı, çevre, fiziki ve teknolojik altyapıdır.

Okul kültürü;
• Bağ oluşturur,
• Ortak amaç belirler,
• Düşünce biçimlerine yön verir,
• Kurumsal kimlik kazandırır,
• Ortak hareket edilmesini sağlar,
• Motivasyon yükselir.

Şekil 13. Okul kültürü boyutları.

• Demokratik okul yönetimi ve paydaşların katılımı:

o Adalet,
o Eşitlik,
o Kararlara katılma,
o Farklılık zenginliktir.

• İş birliği ve güven:

o Sözlerin tutulması,
o İhtiyaçların karşılanması,
o Ortak çalışma,
o Bilgi ve becerilerin okul için kullanılması.

• Güç kültürü:

o Hiyerarşik yapı,
o Mevki, güç ve denetime bağlılık,
o İletişim kanalları açık.

• Başarı kültürü:

o Bürokrasi az,
o Hedefe yönelik çalışma,
o Esnek çalışma saatleri,
o İletişim kanalları açık,
o Ortak çalışma alanları.

• Görev kültürü:

o Amaç bireysel beklentilerden çok kurumsal beklentilerdir,
o Görev sorumluluk bilinci yüksektir,
o Yapılacak işin anlamı ve önemi içselleştirilir.

Okulların da kendine has kültürleri ve iklimleri vardır. Okullar oluşturdukları kültür ile okulun ve öğrencilerin performansını artırabilirler. Okul yöneticilerinin okul kültürü konusunda dikkat etmeleri gereken iki konu vardır: Birincisi, örgüte yeni gelenleri okul kültürüne uyumlaştırmak; ikincisi, okuldaki farklı kültürler arasında denge kurmak ve çalışanların ortak kültür çevresinde bütünleşmesini sağlamaktır (Açıkalın, 1998, s.23).

Deal’e (1985) göre etkili okul kültürünün özellikleri şöyledir (Akt. Hoy ve Miskel, 2012, s. 171):

• Paylaşılan ortak değerler ve uzlaşma,
• Okul müdürünün temel değerleri temsil eden bir kahraman olarak görülmesi,
• Büyük ölçüde paylaşılan ortak değerleri ve inançları içeren törenler,
• Çalışanların birer durumsal kahraman olmaları,
• Kültürel törenler ve yenilenme,
• Temel değerleri güçlendirme ve dönüştürmeye dönük törenler,
• Yenilik ve gelenekle özerklik ve kontrol arasında denge,
• Kültürel törenlere geniş ölçüde katılım.

Okul kültürü, okul gelişim ve değişimi ile ilgili birçok çalışmada incelenmiştir. Bu çalışmalar okulların etkili kılınmasının okul kültürünü anlamakla mümkün olacağını ileri sürmektedir.

Örgüt iklimi ile örgüt kültürü farklıdır. Örgüt kültürü örgütteki köklü gelenek, değer ve inanışlardır, iklim ise şimdi olanı ifade eder. İklim, örgüt kültüründen etkilenir. Örgütün kültürü mevsim ise iklim o anda hissedilen sıcaklıktır, diyebiliriz. Örgüt iklimi kısaca örgütü çevreleyen atmosfer; moral düzeyi, örgüt üyeleri arasındaki niyet ve ilişkiler, ait olma duygusunun gücüdür (Terzi, 2000).

Okul iklimi bir okulu diğerinden ayıran ve okulun her bir üyesinin davranışını etkileyen okul içi çevreyle ilgili niteliklerdir. Okulun iklimi o okulun kişiliğidir, denebilir (Hoy ve Miskel, 2012, s. 185). Okul gelişimi için kültür ve iklimin değişimi gerekebilir. Okul kültürü ve iklimi birdenbire değişmez. Gelişim ve değişim için literatürdeki üç strateji şunlardır: (Hoy ve Miskel, 2012, s. 185):

1- Klinik strateji:

Gruplar arası ve kişiler arası etkileşim, değişimi hızlandırabilir.

Değişimde klinik strateji aşağıdaki adımları izler:

a. Örgütsel bilgi kazanımı: Okulun dinamikleri ile ilgili bilgi elde edilir.
b. Teşhis: Potansiyel problemli alanlar teşhis edilir.
c. Tahmin: Durumu geliştirmek için tahminler yürütülür.
d. Reçete: Değişim için yapılması gereken eylem ortaya çıkartılır.
e. Değerlendirme: Reçetenin uygunluğunun değerlendirilmesidir.

2- Gelişim merkezli strateji:

Okul personelinin gelişim hakkında bir grup tahminin kabulünü ve yönetimsel karar vermek için bir temel olarak bu tahminleri kullanmayı içerir. Bu tahminler:
a. Değişim, sağlıklı bir okulun özelliğidir.
b. Değişme, olumlu ya da olumsuz olabilir.
c. Yönetim, değişmede ilerlemeye odaklanmalıdır.
d. Öğretmenler değişim gerçekleşmesinde ve ilerlemesinde yüksek bir potansiyele sahiptirler.

3- Norm değişim stratejisi:

Okullarda kültürün bir parçası olan normlar, okulda olup bitenleri tanımlar. Bu yaklaşımda okulda öğretmenlerin normları ortaya çıkarması beklenir. Örneğin: “Burada kararlar ……. şekilde alınır.”, “Burada başarı standartları…….”. Normlar ortaya çıktıktan sonra tartışılır ve değiştirilir.

Bu stratejinin basamakları şöyledir (Kilmann, 1984):
• Normları yüzeye çıkar.
• Yeni yöntemler ortaya çıkar.
• Yeni normlar oluştur.
• Kültür farklılıklarını belirle.
• Kültür farklılıklarını kapat.

Bu üç strateji öğretmenler ve yöneticilere okulların kişiliğini değiştirmek için özel prosedürler ve teknikler sağlar.