OTT.4.8. İldenizliler (Azerbaycan Atabeyleri) Devleti
İLDENİZLİLER (AZERBAYCAN ATABEYLERİ) DEVLETİ
XII-XIII. yüzyıllar arasında hüküm süren, diğer bir adı Azerbaycan Atabeyleri olan, Kuzey ve Güney Azerbaycan’da kurulmuş Türk asıllı hanedandır. Kurucusu, bir Selçuklu Atabeyi olan Şemseddin İldeniz’dir (1136-1175). Köken olarak Kıpçak Türkü olan İldeniz, Nahçıvan’ı merkez yaparak Azerbaycan’ı yönetmiştir.
İldeniz, başlangıçta 1130’lu yıllarda Selçuklu hükümdarı Sultan Mesut’un memlukleri (“mülk edilen, köle”, hükümdarın has ordusu mensubu) safında bulunmuştur. Zekâsı ve kabiliyetleri ile kısa bir sürede sultanın ilgisini çeken İldeniz, askerî sınıfa dâhil edilmiş, Sultan’ın en çok güvendiği emirlerinin arasına katılmıştır. Sultan Mesut, İldeniz’i ölen kardeşi Tuğrul’un karısı Mümine Hatun ile evlendirmiştir. Bu evlilik sonucu Selçuklu Hanedanı’nın da damadı olarak kendisine atabeylik görevi verilmiştir.
1140’lı yıllarda Azerbaycan’da gelişen siyasi olaylar, Selçuklu emirleri ve atabeyler arasında ortaya çıkan çekişmeler İldeniz’in işine yaramıştır. Bütün Azerbaycan’ın en güçlü yöneticisi hâline gelen İldeniz, ölümüne kadar Azerbaycan atabeyi olmuştur.
İldeniz’in vefatından sonra büyük oğlu Muhammed Cihan Pehlivan (1175-1186) yönetimde bulunmuştur. Onun hâkimiyeti döneminde İldeniz Devleti iktisadi ve siyasi açıdan daha da güçlenmiştir. Cihan Pehlivan sonuncu Irak Selçuklu Sultanı III. Tuğrul’un atabeyi idi. O, Azerbaycan’ın idaresini kardeşi Kızıl Arslan’a devrederek 1175 yılında başkenti Hamedan’a taşımıştır. Tebriz ise Kızıl Arslan’ın ikametgâhına çevrilmiştir.
İldenizliler elli bin kişiden oluşan atlı bir ordu kurarak devletin güney ve doğu sınırlarını genişletmişlerdir. Cihan Pehlivan Gürcistan’a birkaç defa askerî sefer düzenlemiş; birçok komşu ülke hükümdarı İldeniz devletinin müstakil hâkimiyetini kabul etmiş ve Cihan Pehlivan’ın adına hutbe okutturmuşlardır. Komşu bölgelerin bazı yöneticileri kendi sikkelerine İldenizliler adını yazmışlardır. Kuzey Azerbaycan’daki Şirvanşahlar Hanedanı, Diyarbakır ve Fars hâkimleri İldenizlilerin yönetimi altına girmişlerdir.
Kızıl Arslan (1186-1191) döneminde tarihî Azerbaycan’ın merkezi Tebriz başkent yapılmıştır. İldenizlilerin zirveye ulaştığı dönem olan 1175-1191 yılları arasında İran, Irak, Doğu Anadolu ve Kafkasya’nın belirli bir kısmı onların kontrolünde bulunmuştur.
Son İldenizli hükümdarlarından Ebu Bekir (1191-1210) ve Özbek (1210-1225) dönemlerinde Selçuklu emirleri ve Harezmşahların (Anuşteginliler) müdahalesi neticesinde bu hanedan zayıflamıştır.
İldenizliler 1220 yılında Moğollardan büyük bir darbe almış, 1225 yılında ise Harezmşah Celaleddin Mengü Berdi tarafından siyasi varlığına son verilmiştir.
NİZAMİ GENCEVÎ
Nizami Gencevî (1141-1209) Türk dünyasının klasik şairi, büyük düşünürüdür. Azerbaycan’ın Gence şehrinde doğmuştur. Küçük yaştan itibaren bilimleri çabuk kavramasıyla insanların dikkatini çekmeye başlamıştır. O; matematik, tıp, musiki, tasvirî sanat, İslam felsefesi gibi bilimleri öğrenmiştir. Türkçenin yanında Arap, Fars dillerinde de şiirler yazmıştır. Nizami’nin yenilikçi ve tekrar etmeksizin yazdığı Hamse (Beş Destan) adlı eseri dünya edebiyatının nadide yapıtlarındandır. Hamse’de yer alan “Sırlar Hazinesi”, “Hüsrev ve Şirin”, “Leyla ve Mecnun”, “Yedi Güzel”, “İskendername” adlı destanlarını kendi isteğiyle yöneticilere adamıştır. Nizami’nin eserleri Doğu ve Batı şiirinin gelişmesinde büyük etki yapmıştır.
Nizami Gencevî’nin şiirlerini araştırarak beğendiğiniz bir şiirini sınıfta arkadaşlarınızla paylaşınız.
DESTEK, KATKI ve DEĞERLENDİRMELERİNİZİ BEKLİYORUZ.
Ünite ile ilgili dosya, doküman, sunum, slayt, ses, görüntü, fotoğraf, video, vb. her şeyi aşağıdaki sanal duvarda (Padlet) paylaşabilir, görüş ve düşüncelerinizi belirtebilir, yorumlarınızla katkıda bulunabilirsiniz. Yapacağınız tek şey + ya tıklayıp sonrasında istediğinizi panoya eklemek. Birlikte düşünüyor, tasarlıyor, üretiyor ve paylaşıyoruz. Öğretmen İmecesi
