OTT.4.9. Harzemşahlar Devleti

HAREZMŞAHLAR DEVLETİ

Anuşteginlileradıyla da bilinen Harezmşahlar Devleti XI-XIII. yüzyıllar arasında hüküm sürmüştür. Anuşteginliler hanedanının temsilcileri önceleri birer askerî kumandan olarak Selçukluların hizmetinde bulunmuşlardır.

Harezm eyaleti Türk asıllı Anuş Tekin zamanında serbest yaşamaya başlamıştır. 1128 yılında Harezm valisi olarak atanan Atsız döneminde tam bağımsızlık yolunu seçmişlerdir.

Atsız 1142 yılında Horasan’a saldırarak Merv ve Nişabur’u ele geçirmiştir. Harezmşahlar Atsız ve İl Arslan (1156-1172) devirlerinde hem Irak Selçukluları hem de Karahitaylar ile savaşmıştır. Nitekim o, 1157 yılında Sultan Sencer’in ölümü üzerine bağımsızlığını ilan etmiştir.

Harezmşah Alaaddin Tekiş (1172-1220) kendisini Selçukluların devamı ve varisi olarak görmüş ve “Sencer” unvanını kullanmıştır. Harezmşahların yükselişi Alaaddin Tekiş döneminde olmuştur.

Tekiş’in oğlu Alaaddin Muhammed (1200-1220) döneminde Harezmşahlar; Horasan, Maveraünnehir, Kafkasya ve İran’ın bir kısmına hâkim olmuştur. Alaaddin Muhammed’in en büyük hedefi Çin’i ele
geçirmek olmuştur. Onun keşif kuvvetleri Yedisu ve İli Bölgelerine (Cungarya ovası/Doğu Türkistan – günümüz Çin Halk Cumhuriyeti Sincan-Uygur Özerk Bölgesi) kadar ilerlemiş, buralara hâkim olan
Karahitaylara ağır darbe vurmuşlardır.

1220 yılında bütün Orta Asya ve civarları Moğolların istilasına uğramış, bu saldırı Harezm Devleti’nin sonunu hazırlamıştır. 1221 yılında Harezmşahların başkenti Urgenç Moğollar tarafından alınınca Orta Asya’da Moğol yönetimi başlamıştır.

Alaaddin Muhammed’in oğlu Celaleddin Mengü Berdi, Moğollara karşı mücadele sürdürerek güneye çekilmiş ve Hindistan’a, Delhi’de hüküm sürmekte olan Türk asıllı İl Tutmış’ın yanına gitmiştir.

Cengiz Han Moğolistan’a döndükten sonra Celaleddin İran’a dönerek Irak’tan Azerbaycan bölgesine girmiştir. 1225 yılında atabeyliklerden İldenizlileri ortadan kaldırarak Tebriz’i almıştır. Celaleddin Azerbaycan’dan hareket ederek Gürcistan’ı işgal etmiş ve 1226 yılında Tiflis’i de fethedip Güney Kafkasya’dan Doğu Anadolu’ya kadar topraklarını genişletmiştir. Ancak Celaleddin, Doğu Anadolu’nun egemenliği üzerine Türkiye Selçukluları ve Suriye’ye hükmeden Eyyubiler ile çatışmıştır. 1230 yılında Yassıçemen Savaşı’nda Anadolu Selçuklularının karşısında yenilgiye uğrayan Celaleddin’in 1231 yılında ölümü üzerine Harezmşahlar Devleti tamamen ortadan kalkmıştır.

Bu dönemde Ürgenç şehri (Harezm vahası) İslam kültür merkezlerinden birine dönüşmüştür. Harezmşahlar Devleti’nin temel askerî gücü esas olarak Oğuz, Kanglı ve Kıpçak Türklerinden oluşmuştur.
Harezmli Türkler devletin elden çıkmasına rağmen Hindistan, İran, Kafkasya ve Doğu Anadolu’da on seneden fazla bir zaman diliminde Moğollara karşı amansız mücadeleler sürdürmüşlerdir. Celaleddin Mengü Berdi önderliğindeki Harezmli askerler kahramanlıklarından dolayı birçok edebî ve tarihî esere konu olmuştur.

Hatta Cengiz Han kendi oğullarına “Hakiki cesur oğul böyle olmalıdır.” diye Celaleddin’i örnek göstermiştir. Doğu Anadolu’da şehit düşen bu cesur şehzadenin askerleri Anadolu’ya yerleşmiş ve buranın
yerlileri arasına karışmışlardır. Anadolu’da “Horzum”, “Harzem” adlı birçok köyün bulunması da buna işaret etmektedir.

Harezm bölgesi edebiyat, bilim ve sanat açısından Türk dünyasında önemli bir yere sahiptir. Harezm kültür çevresinde yetişen Mahmut Zemahşerî’nin (1074-1143) ahlak, felsefe ve dil üzerine eserleri, Süleyman Bakırganî’nin (Hekim Ata) Bakırgan Kitabı (XII. yüzyıl), Burhaneddin Rabguzî’nin Kıssa-i Rabguzi (1301) eserleri ünlüdür.

Özellikle Bakırganî ve Rabguzî’nin adı geçen kitapları Harezm Türkçesinde yazılmış edebî eserler olarak Orta Asya ve İdil-Ural Türkleri arasında yayılmıştır. Harezm Türkçesi, Oğuz-Kıpçak lehçesinin özelliklerini yansıtan bir edebî dil olarak Deşt-i Kıpçak bölgesinde de kullanılmış; Harezmli şairler Altın Orda Türk edebiyatının gelişmesine büyük katkıda bulunmuşlardır.

DESTEK, KATKI ve DEĞERLENDİRMELERİNİZİ BEKLİYORUZ.

Ünite ile ilgili dosya, doküman, sunum, slayt, ses, görüntü, fotoğraf, video, vb. her şeyi aşağıdaki sanal duvarda (Padlet) paylaşabilir, görüş ve düşüncelerinizi belirtebilir, yorumlarınızla katkıda bulunabilirsiniz. Yapacağınız tek şey + ya tıklayıp sonrasında istediğinizi panoya eklemek. Birlikte düşünüyor, tasarlıyor, üretiyor ve paylaşıyoruz. Öğretmen İmecesi